Camiña ou reventa

Así de duro parece que é o futuro que nos marcan as empresas agroalimentarias. Neste intre estamos ante unha demanda interna de consumo de alimentos estancada, ou en claro retroceso nos alimentos que precisan dun maior nivel adquisitivo, polo que parece que a única alternativa que nos queda é intentar vender os nosos produtos nos mercados exteriores. Por tanto, para as cooperativas con produtos alimentarios no mercado, a exportación non é unha virtude, converteuse nunha obriga para sobrevivir. Resulta que o medio rural non só é un refuxio para momentos de crise, senón unha das principais ou a principal, baza exportadora da nosa deteriorada economía, xa que está a xerar superávits comerciais ano tras ano.

Coma sucedeu con outras melloras competitivas, achegámonos á exportación de alimentos obrigados polas circunstancias, con escasa formación, planificación, programación e recursos. Ademais, séguenos custando moito cooperar entre as propias empresas cooperativas de xeito que as sinerxías posibiliten unha redución de custes e unha potenciación e aproveitamento das oportunidades. Pero, por outra banda, as cooperativas comproban como non resulta imposible acadar maiores cotas de desenvolvemento comercial consolidando e ampliando logros en novos mercados. Cremos que é posible incrementar os produtos a exportar e os países de destino das nosas exportacións, pois dispoñemos de alimentos de calidade contrastada: produtos de horta de primor, queixos de interese para o consumidor entendido, leites especiais, meles con derivados de prestixio, viños de gran calidade e variedade, carnes de todo tipo (coello, polo, vacún e porcino).

Dende AGACA levamos anos apoiando e animando a cooperar na exportación ás cooperativas socias. Tratamos de impulsar un pequeno cambio de mentalidade nas mesmas, xa que para competir nestes novos mercados con certas garantías resulta imprescindible acadar dimensión, que podemos lograr agrupando ás cooperativas e ofrecendo calidade e trazabilidade. Hoxe os mercados exteriores poden ofrecernos unha boa diversificación do risco de operar nun único mercado, mellorar a imaxe empresarial, compensar a crise do mercado interno e continuar crecendo, a pesar da situación de crise económica na que vivimos.

Neste intre en que a xestación nas Cortes da Lei de Mellora do Funcionamento da Cadea Alimentaria parece deixar de lado a dotación de ferramentas áxiles e útiles para defender os custes de produción dos agricultores e gandeiros fronte ós grandes e poderosos oligopolios da Gran Distribución, fortemente protexidos pola Comisión Nacional da Competencia baixo unha mal entendida liberdade de mercado, poucos camiños quedan que non sexa a exportación. Ó leite, engádese a carne de polo coma produto reclamo dos supermercados, afundindo as granxas de polos nunha profunda crise que empuxa ó abandono a moitos granxeiros empobrecidos por estas prácticas. Os criadores de polos están a vender a carne ó oligopolio con perdas alarmantes, menos para os señores da Comisión Nacional da Competencia. Probablemente algún día a sociedade e os consumidores botarán de menos a estes gandeiros de polo e de leite.

Desprotexidos nos nosos mercados tradicionais ante a espiral suicida de loita de prezos da Gran Distribución que diante dos constantes reclamos comerciais ó consumidor final destrúe o valor engadido do sector agroalimentario, básico para calquera economía moderna, queda esforzarnos en vender fóra das nosas fronteiras e dar valor á produción agraria e gandeira, agrupándonos e complementándonos para ser eficientes e competitivos.

Perseguidos pola Distribución

A costa de ser pesados, é necesario facerse eco da situación económica tan complexa que están a vivir os gandeiros galegos. Posiblemente sexan as producións gandeiras galegas e, xunto ás mesmas, as súas cooperativas, as que están a sufrir un ataque máis forte dos abusos de poder que mostra a distribución moderna de España. Esta gran distribución está a facer un amplo despregue de “prácticas” destinadas a quedarse coa maior parte do valor engadido xerado na cadea alimentaria, empurrando á quebra ás ganderías e ó abandono da produción e do medio rural galego.

Diferentes organismos e especialistas recoñecen que o encarecemento dos carburantes, das enerxías e das materias primas de alimentación animal (en máis dun 70% de media nos últimos anos) supón un incremento dos custes da produción de entre un 25%-35% na produción de leite e máis do 40% nas producións de carne, facendo de todo imposible remunerar axeitadamente os custes de produción, mantendo os prezos dos alimentos estables. Esta situación evidencia a indefensión do elo percibido coma o máis débil da cadea, pola súa nula capacidade de manobra e favorecida por unha histórica incapacidade de organización unitaria e polo poderío dunha Distribución “hiperconcentrada”.

Pero, sexa cal sexa o tamaño da cooperativa, todas están a sufrir o comportamento nada moderno da distribución. Así, son habituais os cobros irregulares, a carga a conta do provedor das roturas sufridas nas propias instalacións da distribución, a carga a conta do provedor dos roubos na distribución, dos custes das campañas de promoción non pactadas, dos cobros á marxe dos contratos, as vendas a perdas, modificación unilateral de contratos... En definitiva, imposición total e unilateral das condicións de negocio entre os dous elos da cadea.

Así, expertos do sector agroalimentario e institucións internacionais de recoñecido prestixio, afirman que existe un claro desequilibrio no poder negociador dos diferentes elos que forman parte da cadea agroalimentaria. Os máis débiles son aqueles que están máis fragmentados e atomizados, os agricultores e gandeiros, e supón que moitas veces as súas marxes comerciais sexan moi baixas, e incluso, sexan insuficientes para cubrir os custes produtivos. Esta situación tende a acentuarse en mercados onde a atomización dos produtores combínase cunha forte concentración da distribución que usa produtos, o leite e as carnes, coma reclamo, e onde a presenza das marcas brancas ou marcas da distribución é moi elevada.

O grado de concentración da produción en cooperativas é baixa en Galicia, en relación ós niveis de concentración que hai noutras zonas produtoras de España. Por iso, é habitual que as rutas de recollida de diferentes empresas lácteas e cárnicas se mesturen ou solapen (en zonas de Galicia chéganse a contar máis de 10 camións de recollida de leite que diariamente se cruzan nunha mesma ruta). O normal sería que houbese unha ordenación da recollida para reducir os custes de transporte, pero, o habitual é que as empresas transformadoras, mediante primeiros compradores, recollan o leite ás explotacións gandeiras que as subministran, independentemente da optimización da ruta. Outro fenómeno que afecta á fase transformadora é o forte incremento da cota de mercado dos produtos con marca de distribuidor ou "marca branca", que na industria que opera en Galicia acada valores moi elevados.

A existencia destes desequilibrios nas relacións comerciais dos diferentes elos da cadea provocan un problema de reparto do valor engadido e un problema de eficiencia económica. A debilidade do sector no elo da produción como resultado do uso do poder de mercado na distribución leva a unha inevitable redución da cantidade, a diversidade ou a calidade da oferta, poñendo en perigo a subsistencia do sector gandeiro a medio e longo prazo. A longo prazo, a eliminación dos produtores en España levaría a uns prezos superiores, tanto do leite coma da carne que compran os consumidores finais. Sobre todo, se estes produtos teñen que percorrer centos de quilómetros dende o centro de Europa ata os fogares ibéricos.

¡Benvido 2013!

Son tan malas as perspectivas económicas para o 2013 que desexaríamos todos dar un salto no tempo para aforrarnos moitos problemas que previsiblemente se verán agravados neste novo ano. Pero isto non é posible, e debemos afrontar o futuro coa mente aberta ó cambio e á mellora da competitividade. A principios de 2013, os Xefes de Goberno da UE probablemente pecharán o acordo sobre o orzamento anual 2014/2020 con duros recortes de recursos para a Política Agraria Común (PAC). Discútese este orzamento no medio da peor crise económica da historia da UE. Aínda que a economía da UE mellore nos vindeiros anos, os orzamentos agrarios veranse duramente castigados para todo o período.

No 2013 deberá quedar perfilada a Reforma da PAC a aplicar nos vindeiros anos. A proposta da PAC feita polos organismos da UE é moi esixente cos agricultores e gandeiros, xa que lles pide maiores sacrificios cos pagos verdes (greening) directos. Os agricultores e gandeiros non teñen prexuízos de cara a medidas que melloren a sostibilidade da produción agrícola. Pero, o mecanismo proposto pola UE non é un mecanismo de incentivación senón de penalización, cuns beneficios medioambientais difíciles de cuantificar, e cun incremento dos custes de produción que ademais fará multiplicar a burocracia. Dada a estrutura de propiedade da terra en Galicia, esta medida vai a supoñer unha dura penalización suplementaria para o noso agro.

Non todos os retos do 2013 veñen de fóra. Cos debates do anteproxecto de lei de medidas para mellorar o funcionamento da cadea alimentaria púxose en marcha un recoñecemento desta iniciativa longamente agardado, que trata de resolver as carencias constatadas na cadea alimentaria.  A constatación de prácticas abusivas e anticompetitivas é unha evidencia a nivel nacional i europeo; non só poñen en perigo a sostibilidade económica do sector senón que son prexudiciais, tanto para os operadores como para o consumidor, provocando custes e riscos excesivos aos provedores, limitando a súa capacidade de planificación, investimento e innovación. Por tanto, agardamos por medidas efectivas que redunden en beneficio dos produtores mediante o solicitado reequilibrio da cadea de valor.

Outro anteproxecto que xerou moitas expectativas nos ámbitos cooperativos foi o anteproxecto de lei de fomento da integración de cooperativas e doutras entidades de carácter agroalimentario. Dado o mapa cooperativo presente en España, necesitamos de medidas motivadoras para que os agricultores e gandeiros se xunten en cooperativas prioritarias, non necesariamente mediante longos procesos de fusión. Do bo desenlace lexislativo deste texto dependerá a posibilidade dunha agricultura e gandería estruturada e organizada que compita axeitadamente nos mercados globais.

Nun territorio como o noso, con clara vocación gandeira, a gran dependencia de materias primas exteriores e dos mercados internacionais evidencia que non nos encontramos ante unha crise conxuntural, senón estrutural, que fai necesaria unha aposta firme polo abastecemento de materias primas a un sector gandeiro que dispón dun gran potencial e que hoxe é o principal motor económico de Galicia, xunto coa industria alimentaria. Actualmente, os consumidores teñen fácil acceso a unha carne e leite autóctono de incuestionable calidade a baixos prezos. ¿Estará todo isto garantido se dependemos das importacións de materias primas, continuamos cos abusos da distribución e seguimos totalmente desorganizados no sector? ¡Benvido 2013!

O cooperativismo, un modelo de futuro

Cremos que hoxe case  ninguén dubida da importancia estratéxica da estrutura cooperativa agraria de Galicia de cara a un desenvolvemento económico e territorial equilibrado do noso país. 

Segundo o Informe de Síntese 2007 da Consellería de Traballo, hai en Galicia 340 cooperativas agrarias, con máis de 44.768 socios que facturan 1.397 millóns de euros. Como é lóxico, cinco anos despois, coa crise económica, estes datos quedaron obsoletos. Ademais, nestas cifras non se recollen a importancia económica das sociedades de tipo mercantil, a maioría de tipo agroalimentario transformador (adegas, matadoiros, lácteas,...), que son propiedade patrimonial maioritario das cooperativas e que posiblemente acheguen este dato de facturación aos 2.000 millóns de euros.

Noutros informes complementarios ponse de manifesto o peso económico e social que as cooperativas teñen en diferentes ámbitos da produción agroalimentaria, especialmente no ámbito das carnes de producións intensivas e vacún de carne, no viño, no leite, na horta profesional e nos abastecementos e servizo ás explotacións agrarias e gandeiras. Hoxe as cooperativas e as súas empresas mercantís comezan a ser unha referencia en relación ao comercio exterior. Cada día que pasa, as cooperativas participan máis na venda por internet e na diversificación agraria tradicional.

Despois de varios anos de crise, se algo poñen de manifesto os datos reais é que o número de socios e de empregados das cooperativas está resistindo mellor que o da maioría das empresas mercantís, e que outros sectores de actividade. Segundo os datos estatísticos que manexamos en AGACA, o número medio de socios das cooperativas, o número de traballadores e a facturación retrocederon pola crise, especialmente no 2009 e 2010. Pero, nos exercicios 2011 e 2012 percibimos e agardamos unha tendencia á estabilización previa a unha recuperación  dos niveis anteriores á crise, que todos agardamos que suceda nos vindeiros anos.

Sen lugar a dúbidas, as cooperativas agrarias son un modelo de futuro que leva a manter vivos económica e socialmente a moitos concellos do noso medio rural; sen ameaza de que en calquera momento se deslocalicen; que axudan a diversificar as actividades do territorio onde se asentan xerando riqueza; que producen alimentos de calidade con orixe asegurada; e que camiñan a paso firme na exportación de alimentos cara a mercados exteriores. Ademais, nestes intres, moitas cooperativas gandeiras están a converterse nunha ferramenta clave para o financiamento dun sector gandeiro en dificultades extremas.

Estamos ante un modelo empresarial que reverte os beneficios en rendas para moitos dos nosos socios, agricultores ou gandeiros.

Pero, hoxe máis que nunca, necesitamos que os nosos socios e as administracións públicas aposten con convencemento polo noso modelo empresarial. Precisamente agora, as cooperativas necesitamos a sensación de sentirnos arroupados, reforzados, de xeito que se faga remarcar a pertenza e a identidade do noso colectivo. Pois, se as cooperativas agrarias non fosemos unha segura e potente realidade, estamos convencidos que tería que crearse. Por iso, é neste intre difícil cando necesitamos sacar o sentimento e a sensación de orgullo  e de unidade.

Unirse ou desaparecer

O sector lácteo está sometido a unha crise de prezos e de mercados dende hai catro anos, que provoca que a renda real dos gandeiros sexa semellante  á de mediados dos anos 90. A perda de renda ten a súa orixe no desequilibrio  da cadea de valor e na alta volatilidade  dos prezos das materias primas, sen que existan mecanismos de regulamentación públicos que corrixan as tensións do mercado.

A cadea de valor está caracterizada pola atomización do sector produtor e a con- centración da gran distribución.  (Exemplo: 12.000 gandeiros galegos producindo,

50 cooperativas gandeiras galegas que agrupan o 40% do leite, 10 industrias importantes que operan en Galicia e 5 grandes da distribución  que concentran o

62% do comercio minorista ¡de España!). Ante este desequilibrio, desestrutura- ción e desorganización do sector, os gandeiros e cooperativas non son capaces de defender o prezo e unhas condicións de contratación  rendibles. En épocas de crise, como a actual, a distribución concentra toda a súa estratexia comercial na oferta de prezos baixos, trasladando a presión á industria e ó elo máis prexudi- cado, o produtor.

A desregulación dos mercados desenvolvida ao longo das sucesivas reformas da PAC fixo que as axudas directas  desvinculadas por si soas sexan insuficientes. A falta de rendibilidade provoca a falta de relevo xeracional e pon en perigo un sector estratéxico para Galicia. Ante esta situación, os 12.000 gandeiros deben ser capaces de estruturarse e organizarse, concentrando a oferta e mellorando a comercialización para reequilibrar así a cadea de valor, que resultará clave para defender as rendas actualmente e, sobre todo, no futuro.

Por iso, dende AGACA solicitamos  e apoiamos a posta en marcha dun plan de integración cooperativa e a concentración da oferta que axude a mellorar a posición negociadora dos produtores e a reequilibrar  a cadea de valor sectorial. As Organizacións de Produtores contempladas na lexislación poden ser unha ferramenta de integración comercial da produción sempre que estean formadas por produtores e controladas por eles, teñan apoios suficientes e se promovan coma figuras empresariais profesionais e eficientes, con dimensión relevante no mercado, en condicións de defender prezos e contratos dos socios.

As administracións deben usar todas as ferramentas posibles, comunitarias, estatais e autonómicas para impulsar un plan de integración e concentración a través de medidas incentivadoras para os gandeiros, eliminando aquelas que van en sentido contrario. No sector agroalimentario, en xeral, e no sector leiteiro, en particular, urxen programas deste tipo para afrontar unha restruturación que lle permita facer fronte aos mercados actuais e para cumprir coas demandas que a sociedade nos esixe en termos de seguridade alimentaria,  calidade, medioambiente e mantemento da actividade económica nas comarcas rurais. 

Onde está a saída?

No mes de decembro do ano 2008, nesta mesma páxina, adiantábamos os principais efectos que se ían producir, no complexo agroindustrial,  ante a inminente entrada dun período de recesión económica. Naquelas datas era previsible vaticinar a crise da eco- nomía xeral dados os enormes desaxustes que apreciabamos −especialmente no ámbito inmobiliario−,  aínda que a sociedade negábase a aceptala despois dun longo período de crecemento.

O modelo financeiro impulsado coa liberalización dos movementos de capitais facilitou  o libre intercambio mundial de grandes sumas de diñeiro na busca de rendementos rápidos e doados, moitas veces orientados de cara a actividades especulativas, provocando que a economía financeira deixara de lado á economía real e á produtiva. Pasados varios anos, moitos pregúntanse, ¿onde está a saída desta situación de crise?

Non cabe dúbida de que ante o crack do sistema financeiro, a economía real e, espe- cialmente, a produtiva, ían soportar todo o custo da desfeita producida durante os anos anteriores. Despois de varios anos nesta encrucillada, posiblemente poidamos dicir que a crise é máis que económica, vai máis aló de tales ou cales decisións no ámbito econó- mico e da propia codicia dos banqueiros e dos brokers das bolsas. Pero iso non vamos tratalo agora.

A decisión dos países da Unión Europea de adoptar unha moeda común parece agora unha imprudencia  de difícil  solución, especialmente  para España, onde o camiño de recuperar competitividade para os sectores produtivos está resultando altamente trau- mático, tanto a nivel empresarial como laboral e social. Coa nosa moeda (a peseta), a depreciación da mesma permitíanos competir de inmediato, con menor custo empresarial e social. Agora, iso non é posible; hai que axustarse e competir sen axuda da deprecia- ción da moeda. Isto provoca moita máis crispación e resulta moito máis difícil de facer; e, ademais, nunca o fixemos antes.

Chegada esta situación, non cabe dúbida de que as administracións  deben afrontar  os problemas de déficit e endebedamento e vense obrigadas a poñer en práctica medidas de considerable austeridade fiscal durante varios anos. No camiño quedan numerosos pro- gramas, axudas e incentivos á economía real. A crise está facendo pasalo mal ao conxun- to da sociedade pero cremos que xa é hora de experimentar con ideas novas e intentar encontrar entre todos unha saída. O malestar  social débese canalizar co obxectivo de cambiar o actual sistema económico de cara a outro máis competitivo e sempre, centrado nos sectores produtivos.  En qué sectores e actividades  podemos ser máis competitivos?. Que debemos facer para logralo?. Pois iso, no noso agro e na nosa agroindustria  debería- mos poñernos a traballar canto antes para dar resposta ás preguntas e achegar, a pesar da crise fiscal, apoios públicos para lograr os obxectivos que actúen de palanca sobre a economía do conxunto dun sector.

Se estamos ante recursos públicos escasos, o apoio ao asociacionismo económico- empresarial debe ser prioritario: esixindo efectividade, profesionalidade e capacidade de xestión.   Neste senso, consideramos que un obxectivo inmediato debe ser desenvolver unha integración das entidades asociativas para dotalas dunha maior eficacia e competi- tividade fronte ao poder das industrias, dos intermediarios e, sobre todo, da distribución. No agro galego e, en moitas das súas cooperativas, o eido pendente segue sendo a comercialización. Moitas das vendas das cooperativas continúan a ser a granel, sendo a porcentaxe dos produtos comercializados con marca propia, moito máis baixo. O reto é a concentración da oferta agrogandeira e a integración  das cooperativas. Os orzamentos para logralo  son reducidos. O efecto agardado para o sector é unha clara mellora  das rendas dos agricultores  e gandeiros en todos os ámbitos  produtivos  que actuarán  de palanca do agro en xeral. Debemos poñernos en marcha. 

A ONU declarou o 2012 como o Ano Internacional das Cooperativas

Este feito supón un recoñecemento ao papel das cooperativas que promoven a máxima participación  posible de todas as persoas no desenvolvemento económico e social. A Declaración  alenta  a todos os Estados Membros,  así como ás Nacións Unidas, a que aproveiten este ano para promover as cooperativas e aumentar a conciencia sobre a súa achega ao desenvolvemento económico e social, xa que se trata de empresas comerciais e sociais que poden contribuír ao desenvolvemento sostible,  á erradicación da pobreza e á creación de medios de vida en diversos sectores económicos das zonas urbanas e rurais.

A Resolución da ONU insiste aos gobernos en que tomen medidas apropiadas para crear un contorno propicio e favorable ao desenvolvemento das cooperativas, entre outras cousas, establecendo unha asociación efectiva entre os gobernos e o movemento coope- rativista mediante consellos consultivos ou órganos asesores conxuntos, e promovendo e aplicando mellor lexislación, investigación, intercambio de boas prácticas, capacitación, asistencia técnica e fomento da capacidade das cooperativas, especialmente nos ámbi- tos de xestión, auditoría e técnicas de comercialización.

Paralelamente, o Ano Internacional  das Cooperativas quere aumentar a conciencia da sociedade, en xeral, sobre a contribución  das cooperativas á xeración de emprego e ao desenvolvemento socioeconómico. Dado que as cooperativas son empresas con cualida- des e formas de traballar  únicas, que ofrecen un enfoque de crecemento económico a longo prazo. Nas cooperativas traballamos xuntos, compartimos coñecementos e ofrece- mos oportunidades que non poderían achegar as sociedades por accións. As cooperativas son un motor da economía que responde aos cambios sociais; son resistentes á crise económica global e son empresas de éxito que crean empregos sostibles en todos os sectores, e non nos deslocalizamos.

Nas cooperativas, os nosos socios toman as decisións de forma democrática, son os donos do negocio cooperativo, controlan as ganancias e deciden en qué reinvestir.  Por iso, a nosa prioridade é que nos centramos nas necesidades, benestar e solidariedade dos nosos socios. E máis dun século e medio de historia demostrou a capacidade das coo- perativas para superar os problemas económicos e sociais, adaptarse e ofrecer resposta, así como solucións ás novas necesidades.

Os organismos da ONU promoverán o desenvolvemento  das cooperativas  agrícolas a través de diversas actuacións, como o desenvolvemento de iniciativas  para entender mellor  ás cooperativas e avaliar o seu impacto no desenvolvemento socioeconómico, e para aumentar a concienciación sobre o seu papel e efectos na vida dos pequenos campesiños. A ONU apoia ás cooperativas para formar redes que permitan aos pequenos produtores reunir os seus activos e competencias para superar as barreiras dos mercados e outras limitacións, como a falta de acceso aos recursos naturais.

Os organismos  da ONU pretenden  axudar aos responsables  das políticas  a deseñar e apli- car políticas e proxectos que teñan en conta as necesidades e preocupacións dos peque- nos campesiños -homes e mulleres- e creen un ambiente axeitado para o crecemento das cooperativas agrícolas, e fortalecer  o diálogo e a cooperación entre os gobernos, cooperativas agrícolas, a comunidade internacional de investigadores e os representan- tes da sociedade civil para analizar as mellores condicións para o desenvolvemento das cooperativas en todo o mundo.